რეფორმები
ნარკოპოლიტიკა
წინამდებარე ხედვა ითვალისწინებს მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში არსებულ გამოცდილებას, თუმცა ის არ წარმოადგენს არცერთი მოდელის კოპირებას, რადგან ის სპეციფიკურად საქართველოში არსებულ კონტექსტს და ნარკოდამიკდებულებასთან დაკავშირებულ გამოწვევებს პასუხობს.
საქართველოში არსებული ვითარება
საქართველოში განსაკუთრებით მძიმე ნარკოტიკების მოხმარების და მასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის ეპიდემია მძვინვარებს. სიკვდილიანობის მაჩვენებელი დაახლოებით 10-ჯერ აღემატება ევროპული ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელს, ხოლო ევროკავშირის ყველაზე ცუდი მაჩვენებლის მქონე ქვეყანას 2-ჯერ. ამასთან, საქართველოში ნარკოტიკების მოხმარებით გამოწვეული სიკვდილის მრავალი შემთხვევა საერთოდ არ აღირიცხება, რაც ნიშნავს, რომ ვითარება კიდევ უფრო მძიმეა.
მძიმე მემკვიდრეობასთან ერთად, ნარკოტიკების მოხმარების და მასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის პრობლემას ამწვავებს ქართული ოცნების რეჟიმის მიერ კრიმინალური სუბკულტურისა და ორგანიზებული დანაშაულის წახალისება პოლიტიკური ამოცანებისთვის. ხშირ შემთხვევაში, რეჟიმის სტრუქტურები ეჭვმიტანილები არიან კრიმინალურ სამყაროსთან გარიგებაში და როგორც მინიმუმ, არაეფექტურად ებრძვიან მძიმე და განსაკუთრებით მძიმე ნარკოტიკების გამავრცელებლებს.
რაც შეეხება მომხმარებლებს, მათ მიმართ რეჟიმის პოლიტიკა წლების განმავლობაში არათანმიმდევრული და კამპანიური იყო ქართული ოცნების საარჩევნო ამოცანებიდან გამომდინარე. სამართალდამცავი ორგანოები ხშირ შემთხვევაში ანტიკონსტიტუციურ მეთოდებს იყენებენ და მომხმარებლების დევნას ხელისუფლების პოლიტიკური მიზნების მიხედვით ახორციელებენ.
ნარკოტიკების ინექციური მოხმარების ეპიდემიას ამწვავებს პრევენციული, ჩანაცვლებითი პროგრამების ღრმა დეფიციტი. ისედაც რთული ვითარების პირობებში, პრობლემა განსაკუთრებით გაამწვავა რეჟიმის მიერ ყველა კერძო თერაპიული დაწესებულების დახურვამ, სადაც ნარკოდამოკიდებულების მქონე პაციენტებს ეფექტური, ჰუმანური და რაც მთავარია, კონფიდენციალური სერვისის მიღების შესაძლებლობა ჰქონდათ.
ფედერალისტების ხედვა
ნარკოდამოკიდებულებასთან სახელმწიფოს მიდგომის მთავარ ამოცანას პრევენცია, ზიანის შემცირება, მკურნალობა და რეაბილიტაცია უნდა წარმოადგენდეს.
ფედერალისტების ნარკოპოლიტიკის ხედვა ემყარება ნარკოდამოკიდებულ მოქალაქეებთან მიმართებით სამედიცინო ზრუნვის კომპონენტის გაძლიერებას და შემაკავებელი ეფექტის არსებობისთვის, რეპრესიული ზომების მხოლოდ მას შემდეგ გამოყენებას, რაც სახელმწიფოს ალტერნატიული ზომები უკვე გამოყენებული აქვს – იხილეთ დანართი.
მყისიერად უნდა გაუქმდეს რეჟიმის აკრძალვა კერძო ჩანაცვლებითი პროგრამების არსებობასთან დაკავშირებით – კერძო სექტორის მონაწილეობით და სახელმწიფოს თანადაფინანსებით მოქალაქეებს უნდა შეეძლოთ გამართული ჩანაცვლებითი პროგრამებით სარგებლობა.
ჯამში ნარკოდამოკიდებულებასთან დაკავშირებული პროგრამებისთვის სახელმწიფო 4 წელიწადში 150 მილიონ ლარს გამოყოფს.
საქართველოში ნარკოტიკების პრევალენტობაზე და სიკვდილიანობაზე დაყრდნობით, უნდა მოხდეს ნარკოტიკული ნივთიერებების ხელახალი კლასიფიკაცია – ნაკლებად მძიმე, მძიმე და განსაკუთრებით მძიმე კატეგორიებად და კანონმდებლობაში არსებული დოზების ხელახალი დადგენა, მათ შორის საერთაშორისო გამოცდილების გათვალისწინებით.
მძიმე და განსაკუთრებით მძიმე ნარკოტიკების გავრცელებასთან დაკავშირებულ ორგანიზებულ დანაშაულში ჩართული საკვანძო პირების მიმართ უნდა გამკაცრდეს სისხლის სამართლის პოლიტიკა და მისი აღსრულება.
მათგან ამოღებულ რესურსებს, მათ შორის ქონებას კი სახელმწიფო სარეაბილიტაციო პროგრამების დასაფინანსებლად მიმართავს.
ზედოზირებების პრევენციისთვის საკლუბო სივრცეებში კერძო და სამოქალაქო სექტორთან თანამშრომლობით უნდა დაინერგოს ტესტირებისა და ზედოზირებისგან თავდაცვის საშუალებების გამოყენების პრაქტიკა.
კანაფის სამედიცინო მიზნებისთვის გამოყენების ლეგალიზება
საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ სამედიცინო დანიშნულებით კანაფის გამოყენებას მრავალი მიმართულებით დადებითი შედეგები აქვს და გარკვეული კონდიციის პაციენტების შემთხვევაში, მკურნალობის პროცესში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
ფართო საზოგადოებრივი და პოლიტიკური კონსენსუსის საფუძველზე, უნდა მოხდეს სამედიცინო მარიხუანის ლეგალიზება გარკვეულ ჯგუფებში საპილოტე პროგრამის სახით.
დეცენტრალიზაცია
ნარკოდამოკიდებულთა მკურნალობის, რეაბილიტაციის, ზიანის შემცირებისა და პრევენციის პროგრამებთან დაკავშირებით პრიორიტეტების დადგენისას ყველა თვითმმართველ მხარეს ექნება ფართო ავტონომია, რაც უზრუნველყოფს ამ პროგრამების თავსებადობას ადგილზე არსებულ გამოწვევებთან და საჭიროებებთან.
ყველა რელევანტური მხარის ჩართულობით, უნდა შეიქმნას სპეციალური საკონსულტაციო საბჭოები, რომლებიც ადგილზე არსებული გამოწვევების კვლევის საფუძველზე, შესაბამის რეკომენდაციებს შეიმუშავებენ ადგილობრივი თვითმმართველობებისთვის.
განათლება
ნარკოდამოკიდებულებასთან სახელმწიფოს ეფექტური მიდგომისთვის აუცილებელია ადრეული ასაკიდანვე მოქალაქეების ადეკვატურად ინფორმირება.
ფედერალისტების პროგრამით, საშუალო სკოლები ვალდებული იქნებიან დანერგონ სპეციალური პროგრამები, რომელიც მოსწავლეებს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის ნარკოტიკული ნივთიერებების საფრთხეების, დამოკიდებულების რისკის და პოტენციური ზიანის შესახებ ინფორმაციას მიაწვდის.
დანართი
ნაკლებად მძიმე ნარკოტიკის პირადი მოხმარება
თუ მოქალაქე 21 წლამდე ასაკის არის, ავტომატურად ხდება ფაქტის შესახებ ოჯახისთვის შეტყობინება.
პირველი შემთხვევისას:
გაფრთხილება და რეკომენაცია, რომ მოქალაქე უნდა მივიდეს შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში კონსულტაციაზე/სკრინინგზე.
მეორე შემთხვევისას:
ადმინისტრაციული ჯარიმა ან ალტერნატიული სასჯელის ფორმა საზოგადოებისთვის სასარგებლო სამუშაოს სახით / ალტერნატიული მკურნალობის შეთავაზება.
მესამე შემთხვევისას:
გაზრდილი ადმინისტრაციული ჯარიმა და 21 წელს ზემოთ მოქალაქის შემთხვევაშიც, ოჯახისთვის შეტყობინება / ალტერნატიულ მკურნალობაში ჩართვის შეთავაზება
მეოთხე შემთხვევისას:
ადმინისტრაციული პატიმრობა ან ალტერნატიული მკურნალობა.
სარეაბილიტაციო კურსის პირობების დარღვევისთვის ან განმეორებითი კანონდარღვევისთვის:
საპატიმრო სასჯელი.
მძიმე ნარკოტიკის პირადი მოხმარება
თუ მოქალაქე 21 წლამდე ასაკის არის, ავტომატურად ხდება ფაქტის შესახებ ოჯახისთვის შეტყობინება.
პირველი შემთხვევისას:
გაფრთხილება და რეკომენაცია, რომ მოქალაქე უნდა მივიდეს შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში კონსულტაციაზე/სკრინინგზე.
მეორე შემთხვევისას:
ადმინისტრაციული ჯარიმა ან ალტერნატიული სასჯელის ფორმა საზოგადოებისთვის სასარგებლო სამუშაოს სახით / ალტერნატიული მკურნალობის შეთავაზება.
მესამე შემთხვევისას:
გაზრდილი ჯარიმა და პირობითი სასჯელი ან ალტერნატიულ მკურნალობაში ჩართვა.
მეოთხე შემთხვევისას:
საპატიმრო სასჯელი ან ალტერნატიული მკურნალობაში ჩართვა – 21 წლის ზემოთ მოქალაქის შემთხვევაშიც, ოჯახისთვის შეტყობინება.
სარეაბილიტაციო კურსის პირობების დარღვევისთვის ან განმეორებითი კანონდარღვევისთვის:
საპატიმრო სასჯელი.
განსაკუთრებით მძიმე ნარკოტიკის პირადი მოხმარება
თუ მოქალაქე 21 წლამდე ასაკის არის, ავტომატურად ხდება ფაქტის შესახებ ოჯახისთვის შეტყობინება.
პირველი შემთხვევისას:
ფულადი ჯარიმა, შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში მისვლის ვალდებულება.
მეორე შემთხვევისას:
სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა – პირობითი სასჯელი, გაზრდილი ჯარიმა და შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში მისვლის ვალდებულება.
მესამე შემთხვევისას:
საპატიმრო სასჯელი ან ალტერნატიულ მკურნალობაში ჩართვა – 21 წელს ზემოთ მოქალაქის შემთხვევაშიც, ხდება ოჯახისთვის შეტყობინება.
სარეაბილიტაციო კურსის პირობების დარღვევისთვის ან განმეორებითი კანონდარღვევისთვის:
საპატიმრო სასჯელი.
განათლების რეფორმა
ზოგადი განათლების რეფორმა
თამამად შეიძლება ითქვას, რომ დღეს საქართველოში განათლების ეროვნული კრიზისია.
ყველაზე სანდო საერთაშორისო კვლევის, PISA-ს 2022 წლის ანგარიშის მიხედვით, ქართველი მოსწავლეები ჩამორჩებიან როგორც ტექნიკურ საგნებში, ისე ელემენტარულ წიგნიერებასა და წაკითხული ტექსტიდან შინაარსის გამოტანაში.
კერძოდ, წაკითხულის გააზრებაში საქართველო 81 ქვეყანას შორის 67-ე ანუ ბოლოდან მე-14 ადგილზეა, მათემატიკაში მე-60, ხოლო საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში 66-ე ადგილზე.
ქართველი მოსწავლეების ჩამორჩენას მრავალი სისტემური მიზეზი აქვს: განათლების სისტემა იმგვარად არის მოწყობილი, რომ სკოლებს არავითარი ავტონომია არ გააჩნიათ და მთლიანად ცენტრალურ ხელისუფლებაზე არიან დამოკიდებულნი.
ეს დამოკიდებულება სკოლებს მოსწავლეებისთვის ცოდნის გადაცემის ნაცვლად პოლიტიკური გავლენის ცენტრებად აქცევს და სისტემას ხელისუფლების მიმართ ხდის ანგარიშვალდებულს, ნაცვლად მოსწავლეების და მათი მშობლების ინტერესებისა.
ეს განსაკუთრებით საჯარო სკოლებს ეხება, სადაც ქართველი მოსწავლეების 90%-ზე მეტს უწევს სწავლა.
იმავე PISA-ს კვლევაში ჩანს, რომ საჯარო სკოლის მოსწავლეები საქართველოში ყველა გამოცდაში მნიშვნელოვნად უფრო დაბალ შედეგს აჩვენებენ, ვიდრე კერძო სკოლის მოსწავლეები.
მასწავლებელთა კვალიფიკაცია
განათლების სისტემის ჩავარდნის ერთ-ერთი მიზეზი მასწავლებელთა კვალიფიკაციაა.საჯარო სკოლების განკერძოებისას ინვესტორისთვის უნდა განისაზღვროს მინიმალური მოთხოვნები.
2022 წელს საკვალიფიკაციო გამოცდაზე გასული მასწავლებლების 80%-ზე მეტი თავისივე საგანში ჩაიჭრა.
მიუხედავად გამოცდებში დაფიქსირებული საგანგაშო შედეგისა, მათი უმრავლესობა განათლების სისტემაში რჩება.
ამის მიზეზი განათლების სისტემის პოლიტიზება გახლავთ: საჯარო სკოლების მასწავლებლებს და დირექტორატს რეჟიმი უყურებს როგორც საარჩევნო რესურსს, კოორდინატორების ერთგვარ ქსელს, რომლის გამოყენებითაც ძალაუფლებას ინარჩუნებს.
ამას ამჟღავნებს 2022 წელს საეკლესიო კრებსებთან ერთად უსაფრთხოების სამსახურიდან გამოჟონილი სქემები, სადაც პირდაპირ ჩანს, რომ საჯარო სკოლებში საკადრო პოლიტიკას სუსი პოლიტიკური ლოიალობის ნიშნით აკონტროლებს.
2018 წლით დათარიღებულ სქემაში მოცემულია საჯარო სკოლების დირექტორთა სია, რომელთა სისტემაში დატოვების ან სისტემიდან გათავისუფლების რეკომენდაციას სუსი ქართული ოცნების მიმართ მორჩილების ნიშნით გასცემს.
მაგალითად, ერთ-ერთი სკოლის დირექტორობის კანდიდატს უსაფრთხოების სამსახური ახასიათებს, როგორც გამოცდილს, პრინციპულს, მომთხოვნს, კომპეტენტურს, კანონმორჩილს, თუმცა მისი დირექტორად არდანიშვნის რეკომენდაციას გასცემს, რადგან ის ერთ-ერთი ოპოზიციური პარტიის მხარდამჭერია.
სუსის მიერ შერჩეული დირექტორების ხელით რეჟიმი მთელ მასწავლებელთა კორპუსს აკონტროლებს და სისტემაში კომპეტენტური, თუმცა რეჟიმის მიმართ არალოიალური კადრების შედინებას აბრკოლებს.
ამის მაგალითია ზუგდიდის მეექვსე საჯარო სკოლის დირექტორის, ია კერზაიას გარდაცვალების ტრაგიკული საქმე, რომელსაც 2018 წლის საარჩევნო კამპანიის მიმდინარეობისას რეჟიმმა მის მიმართ პოლიტიკურად ლოიალური მასწავლებლების სიების მიწოდება მოსთხოვა.
უარის მიღების შემდეგ, ანონიმურ წერილზე დაყრდნობით, განათლების სამინისტრომ ზუგდიდის მე-6 საჯარო სკოლაში ინსპექტირება და დარღვევების “აღმოჩენა” დაიწყო, რომლის დროსაც კერზაია ანევრიზმის დიაგნოზით საავადმყოფოში გადაიყვანეს, სადაც ის გარდაიცვალა.
ყველა ეს შემთხვევა მოწმობს, რომ საჯარო განათლების სისტემა რეჟიმისთვის საარჩევნო კონტროლის იარაღია, რასაც ქართველი მოსწავლეების განათლება ეწირება.
ახალი ცვლილებები
2024 წელს მიღებული ცვლილებებით, მასწავლებელთა კვალიფიკაციამ კიდევ უფრო მეტად დაკარგა მნიშვნელობა.
აქამდე საჯარო სკოლის მასწვლებლები თითო ჩატარებულ საათში იღებდნენ 31 ლარს, დანარჩენი სახელფასო დანამატები კი მასწავლებლებს კვალიფიკაციის მიხედვით ითვლებოდა: უფროს მასწავლებლებს 950 ლარიანი ნამატი ჰქონდათ, ხოლო წამყვან მასწავლებლებს 1700 ლარი.
რეჟიმის მიერ გატარებული ცვლილებების შემდეგ მასწავლებელთა ანაზღაურება თითქმის სრულად საათობრივად ითვლება (თითო ჩატარებულ საათში 100 ლარი), კვალიფიკაციის მიხედვით დადგენილი სახელფასო დანამატები კი 8-ჯერ შემცირდა – უფროსი მასწავლებლისთვის 150 ლარამდე, ხოლო წამყვანი მასწავლებლისთვის 200 ლარამდე, რაც ისედაც სავალალო მდგომარეობაში მყოფ მასწავლებელთა კორპუსს კვალიფიკაციის ამაღლების სტიმულს დამატებით უსპობს.
მეტიც, მათი უკეთ გაკონტროლების მიზნით, რეჟიმმა სუსის მიერ დანიშნული დირექტორის ნებართვის გარეშე პედაგოგებს მოსწავლეების კერძოდ მომზადების უფლებაც შეუზღუდა, რაც დრამატულად ზრდის მასწავლებლების ფინანსურ დამოკიდებულებას პოლიტიკური ხელისუფლების ნებაზე.
2025 წელს რეჟიმის პრემიერმინისტრმა ირაკლი კობახიძემ განათლების სისტემის რეფორმის “ამბიციური გეგმა” წარადგინა, რომელიც საჯარო სკოლების სრულად დამორჩილებას და დაჩლუნგებას ისახავს მიზნად.
12 წლიანი სწავლების ნაცვლად, რომელიც თავის დროზე დასავლურ უნივერსიტეტებში ჩაბარების გამარტივების მიზნით დაწესდა, სკოლები 11 წლიან სწავლებაზე გადავლენ, რადგან რეჟიმის თქმით, მე-12 კლასი ტყუილად ტარდება და ის ქვეყნის ბიუჯეტს “ძვირი უჯდება”.
სინამდვილეში, ამ ცვლილების შედეგად მე-12 კლასის ნაცვლად, მოსწავლეები მე-11 წელს აღარ ივლიან სკოლაში, რადგან სკოლა მათ ეროვნული გამოცდებისთვის ვერ ამზადებს, შედეგად კი საშუალო განათლების ციკლს უბრალოდ ერთი წელი მოაკლდება.
სისტემის დეცენტრალიზების ნაცვლად, წარდგენილი რეფორმა მის სრულად ცენტრალიზებას ისახავს მიზნად.
ქვეყანაში ყველა სკოლა, საჯარო იქნება თუ კერძო, ვალდებული იქნება ნებისმიერ საგანი 1 სახელმძღვანელოთი ასწავლოს, რომელსაც პირდაპირ განათლების სამინისტრო დაწერს, რაც თანაბრად გააუარესებს სასწავლო პროცესს მთელ ქვეყანაში და სწავლების პროცესს კიდევ უფრო მეტად მოუქნელს გახდის.
სასკოლო ინფრასტრუქტურა
უმწვავეს გამოწვევად რჩება სასკოლო ინფრასტრუქტურის მდგომარეობა.
გარდა იმისა, რომ სკოლებში, სადაც სასწავლო პროცესი მიმდინარეობს, არსებობს გათბობის, თბილი წყლის, მოწესრიგებული ტუალეტების, ელემენტარული სასკოლო ინვენტარის პრობლემა, დამატებით ქვეყნის მასშტაბით 150 სკოლის მოსწავლეს სასკოლო შენობა საერთოდ არ აქვს.
2018 წლის მდგომარეობით, განათლების სამინისტროს ცნობით, 71 სკოლას არ ჰქონდა შენობა – 2026 წლისთვის ეს ციფრი შემცირების ნაცვლად გაორმაგდა.
ეს ნიშნავს, რომ ათასობით მოსწავლეს სახელმწიფო სკოლით ფიზიკურად ვერ უზრუნველყოფს, მათი უმრავლესობა კოვიდპანდემიიდან მოყოლებული ონლაინსწავლების რეჟიმში რჩება, რაც არათუ საქართველოში, არამედ საქართველოზე ტექნოლოგიურად გაცილებით უკეთ მომზადებულ ქვეყნებშიც აუარესებს განათლების ხარისხს.
ნაწილი კი სხვადასხვა საჯარო სკოლებში არის გადანაწილებული – სრული კოლაფსის თავიდან არიდების მიზნით, რეჟიმმა სკოლის გარეშე დარჩენილ მოსწავლეთა ნაწილი ორ ცვლაში გადაანაწილა, რის გამოც ზოგიერთ მშობელს ისედაც გადატვირთულ სკოლებში შვილების ორ რიგად ტარება უწევს.
განათლების დასამარების გეგმა
2025 წელს რეჟიმის პრემიერმინისტრმა ირაკლი კობახიძემ განათლების სისტემის რეფორმის “ამბიციური გეგმა” წარადგინა, რომელიც საჯარო სკოლების სრულად დამორჩილებას და დაჩლუნგებას ისახავს მიზნად.
12 წლიანი სწავლების ნაცვლად, რომელიც თავის დროზე დასავლურ უნივერსიტეტებში ჩაბარების გამარტივების მიზნით დაწესდა, სკოლები 11 წლიან სწავლებაზე გადავლენ, რადგან რეჟიმის თქმით, მე-12 კლასი ტყუილად ტარდება და ის ქვეყნის ბიუჯეტს “ძვირი უჯდება”.
სინამდვილეში, ამ ცვლილების შედეგად მე-12 კლასის ნაცვლად, მოსწავლეები მე-11 წელს აღარ ივლიან სკოლაში, რადგან სკოლა მათ ეროვნული გამოცდებისთვის ვერ ამზადებს, შედეგად კი საშუალო განათლების ციკლს უბრალოდ ერთი წელი მოაკლდება.
სისტემის დეცენტრალიზების ნაცვლად, წარდგენილი რეფორმა მის სრულად ცენტრალიზებას ისახავს მიზნად.
ქვეყანაში ყველა სკოლა, საჯარო იქნება თუ კერძო, ვალდებული იქნება ნებისმიერ საგანი 1 სახელმძღვანელოთი ასწავლოს, რომელსაც პირდაპირ განათლების სამინისტრო დაწერს, რაც თანაბრად გააუარესებს სასწავლო პროცესს მთელ ქვეყანაში და სწავლების პროცესს კიდევ უფრო მეტად მოუქნელს გახდის.
როგორ ვუშველით განათლებას
ხარისხის გაუმჯობესების საუკეთესო სისტემური გზა კონკურენციის წახალისებაა.
დღეის მდგომარეობით, სკოლები ერთმანეთთან კონკურენციაში მხოლოდ განათლების სამინისტროს მორჩილებაში შედიან, მშობლისა და მოსწავლის საუკეთესო ინტერესი კი სისტემურად უგულებელყოფილია.
ამ დამოკიდებულებას მათ შორის სკოლების დაფინანსების წესი განაპირობებს.
გადასახადის გადამხდელთა ფული სკოლების უმრავლესობამდე მიდის განათლების სამინისტროს გავლით, რაც ნიშნავს, რომ სამინისტროსა და ბიუროკრატიას სრული კონტროლი აქვთ როგორც საკადრო პოლიტიკაზე, ისე მთელ სასწავლო პროცესზე.
იმისთვის, რომ სისტემა ამოყირავდეს, მთავრობაზე დამოკიდებულება შემცირდეს, მშობლებისა და მოსწავლეების როლი კი გაიზარდოს, სკოლების დაფინასნება, მშობლისა და მოსწავლის არჩევანზე უნდა იყოს დამოკიდებული და არა მთავრობისა და ბიუროკრატიის მოწყალებაზე.
სწორედ ამის უზრუნველსაყოფად, ფედერალისტების რეფორმით, სკოლების დაფინანსების წესი უნდა გადავიდეს ვაუჩერული დაფინანსების სისტემაზე.
ვაუჩერული სისტემის პირობებში, სახელმწიფო პირდაპირ სკოლების დაფინანსების ნაცვლად, მოსწავლეს ანიჭებს გარკვეული ღირებულების ვაუჩერს და შემდგომ თავად მოსწავლე და მისი მშობელი წყვეტენ, რომელ სკოლაში მიიტანონ ვაუჩერი – სკოლების დაფინანსება დამოკიდებული ხდება მათ მიერ მიღებული მოსწავლეების რაოდენობაზე, რაც გაზრდის სკოლებს შორის კონკურენციას და მშობლების გავლენას სასკოლო პროცესზე, უზრუნველყოფს სკოლების მეტ ფინანსურ დამოუკიდებლობას და საბოლოოდ, განათლების უკეთეს ხარისხს.
დღეის მდგომარეობით, საქართველოში 2,100-მდე საჯარო და 220-მდე კერძო სკოლაა.
საჯარო სკოლების მოსწავლეებისთვის სახელმწიფო ვაუჩერის ოდენობა 500-დან 1000 ლარამდე მერყეობს, კერძო სკოლის მოსწავლეებისთვის კი 300 ლარია.
ამას გარდა, 2,086 საჯარო სკოლიდან 1,200 სკოლა არავაუჩერული წესით ფინანსდება, რაც ნიშნავს, რომ ზოგადი განათლების ბიუჯეტის 40%-ზე მეტი არავაუჩერული სისტემის სკოლებზე მოდის.
ფედერალისტების რეფორმით, სახელმწიფო დაფინანსების მთავარი ბენეფიციარი სისტემის მორჩილი კადრების ნაცვლად, პირდაპირ მოსწავლეები იქნებიან.
ყველა სკოლა ვაუჩერული წესით დაფინანსებას დაექვემდებარება, მოსწავლისთვის განკუთვნილი სახელმწიფო ვაუჩერის ოდენობა კი გათანაბრდება კერძო და საჯარო სკოლებისთვის და გაიზრდება 4,000 ლარამდე.
შედეგად, სკოლა დამოკიდებული და ანგარიშვალდებული გახდება მოსწავლის და მისი მშობლის მიმართ, რადგან მათ არჩევნაზე იქნება დამოკიდებული და არა ცენტრალური ხელისუფლების.
სწავლების ხარისხი კი კონკურენციის გზით როგორც საჯარო ისე კერძო სკოლებში გაუმჯობესდება.
სკოლების განკერძოება
2023 წლის თიბისი კაპიტალის კვლევის მიხედვით, თბილისში კერძო სკოლაში სწავლის საშუალო წლიური ფასი 6,000 ლარია. პიზის კვლევის მიხედვით, საქართველოში კერძო სკოლების მოსწავლეები საჯარო სკოლის მოსწავლეებთან შედარებით სტატისტიკურად მნიშვნელოვნად მაღალ შედეგებს აღწევენ.
ამას გარდა, უკეთესი ფინანსური შესაძლებლობების მქონე მშობლების უმრავლესობას შვილი სწორედ კერძო სკოლაში მიჰყავს, განათლების უკეთესი ხარისხის მისაღებად.
ფედერალისტების მიზანია, უზრუნველყოს კერძო სკოლის სწავლების ხარისხი საჯარო სკოლის მოსწავლეებისთვის.
ამისათვის, დაფინანსების წესის ცვლილებასთან ერთად, მნიშვნელოვანია საჯარო სკოლების ეტაპობრივად განკერძოების პროცესის დაწყება.
განკერძოება გულისხმობს სკოლების კერძო მართვაში გადასვლას და სახელმწიფოზე დამოკიდებულების მინიმუმამდე შემცირებას.
სკოლების განკერძოება მოხდება შესაბამისი აქტივებითა და ვალდებულებებით – კერძო მფლობელებს მკაფიო ვალდებულებები ექნებათ სახელმწიფოს მხრიდან განსაზღვრული და შეზღუდული ექნებათ სასკოლო ინფრასტრუქტურის სხვა ტიპის საქმიანობისთვის გამოყენება.
განკერძოების პროცესში გამოვყოფთ შემდეგი ტიპის სკოლებს:
- მაღალი რენტაბელობის სკოლები, რომლებიც განკერძოვდებიან აუქციონის წესით.
- საშუალო რენტაბელობის სკოლების ნაწილი მინიმალურ ფასად გადაეცემათ საუკეთესო პროექტის ავტორებს.
- დაბალი რენტაბელობის სკოლებში სახელმწიფო კერძო-საჯარო პარტნიორობას მიმართავს და სკოლების კერძო მართვაში გადაცემის სანაცვლოდ, ბიზნესს სხვა ტიპის ეკონომიკურ ბენეფიტებს შესთავაზებს.
- იმ სკოლებში, რომელთა განკერძოებაც გაჭიანურდება, სრული ავტონომია მიეცემა სამეურვეო საბჭოებს.
საჯარო სკოლების განკერძოება, მათი დაფინასნების წესის ცვლილებასთან ერთად კონკურენციის ზრდის და შედეგად, განათლების ხარისხის სწრაგად გაუმჯობესების საუკეთესო გარანტი იქნება.
ავტორიზაციის პროცესის გაუქმება
ამას გარდა, უნდა გაუქმდეს იმ ტიპის ბიუროკრატიული ბარიერები, რომლებიც კერძო და საჯარო სკოლებს არათანაბარ პირობებში აყენებს.
მაგალითად, დღეის მდგომარეობით, ავტორიზაციის პროცესი მხოლოდ კერძო სკოლებისთვის არის სავალდებულო, რადგან სისტემამ თავადვე იცის, რომ საჯარო სკოლების დიდი უმრავლესობა ავტორიზაციის კრიტერიუმებს ვერ დააკმაყოფილებს.
ფედერალისტების რეფორმით, ავტორიზაციის პროცესი გაუქმდება კერძო სკოლებისთვისაც, რათა კონკურენცია განათლებაშიც თანასწორ პირობებს დაეფუძნოს.
მასწავლებელთა კვალიფიკაცია
კვალიფიციური კადრების სიმცირესთან ერთად, ზოგადი განათლების პროცესში კომპეტენტური მასწავლებლების ჩართვას არსებული სისტემური ბარიერებიც აფერხებს.
ქართულ სკოლაში მასწავლებლად დასაქმებისთვის მოქალაქეს მოეთხოვება ერთწლიანი სასერტიფიკატო კურსის გავლა, რომელიც, როგორც მასწავლებელთა გამოცდების შედეგები აჩვენებს, ხარისხის არავითარ გარანტიას არ წარმოადგენს.
სამაგიეროდ, ის წარმოადგენს ბარიერს იმ მოქალაქეებისთვის, რომლებსაც მასწავლებლობა პროფესიად არ აქვთ არჩეული, თუმცა აქვთ კეთილი ნება და სათანადო კომპეტენცია, ჩაერთონ ზოგადი განათლების პროცესში და დროის ნაწილი საკუთარი კომპეტენციისა და უნარების მოსწავლეებისთვის გაზიარებას დაუთმონ.
დღეს არსებული სისტემით, მოქალაქეს, რომელიც უნივერსიტეტში ლექციებს კითხულობს, არ შეუძლია სკოლებში გაკვეთილების ჩატარება, რადგან ერთწლიანი სასერტიფიკატო კურსი არ აქვს გავლილი.
ყველა მსგავსი ბარიერი უნდა მოიხსნას და სკოლებისთვის კომეტენტური კადრების მოძიება მნიშვნელოვნად უნდა გამარტივდეს.
ონლაინსწავლების წახალისება
ამას გარდა, გამოწვევად რჩება კომპეტენტური კადრების ნაკლებობა რეგიონებში.
გეოგრაფიული მისაწვდომობის პრობლემის გადასაჭრელად, ერთ-ერთი გზა ონლაინსწავლების ხელშეწყობაა – მასწავლებელს თბილისიდან უნდა შეეძლოს ნებისმიერ რეგიონში ონლაინგაკვეთილის ჩატარება, თუმცა მნიშვნელოვანი განსხვავებით:
ონლაინგავკეთილი უნდა ტარდებოდეს საკლასო ოთახში, ადგილზე ზედამხედველი პედაგოგის დასწრების პირობებში, რათა სასწავლო პროცესის მართვა შესაძლებელი იყოს და ონლაინგაკვეთილი სკოლის გაცდენის ფორმად არ იქცეს.
ყველა ამ სისტემური რეფორმის შედეგად, გაჩნდება რეალური კონკურენცია სკოლებს შორის, რაც გაზრდის განათლების ხარისხს როგორც კერძო, ისე საჯარო სკოლის მოსწავლეებისთვის, გამარტივდება კომპეტენტური კადრების ჩართვა ზოგადი განათლების პროცესში, სკოლებს ექნებათ რეალური ავტონომია და რაც მთავარია, შეწყდება განათლების სისტემის მხრიდან მოსწავლეთა საუკეთესო ინტერესების უგულებელყოფა, რადგან გადამწყვეტი მნიშვნელობა სწორედ მოსწავლისა და მისი მშობლის არჩევანს მიენიჭება.
მართლმსაჯულება
სასამართლოს დამოუკიდებლობა
პრობლემა 1
სასამართლოს დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა
საქართველოში სასამართლო მრავალი ათწლეულია პოლიტიკურ ხელისუფლებას ექვემდებარება. საბჭოთა სისტემაში, რომელშიც საქართველოს მოქალაქეებმა იძულებით 70 წლის განმავლობაში იცხოვრეს, სასამართლო უშუალოდ კომუნისტურ პარტიას ექვემდებარებოდა. ამ უმძიმესმა გამოცდილებამ მართლმსაჯულების რეპუტაცია დაასამარა, რის შედეგებსაც ქართული საზოგადოება დღემდე იმკის. ადამიანებს ნაკლებად სურთ, სასამართლოს მიმართონ და არ აქვთ იმედი, რომ მიმართვის შემთხვევაშიც, სასამართლო ობიექტურ და სამართლიან გადაწყვეტილებას გამოიტანს. მათ არ აქვთ განცდა, რომ სახელმწიფოს თვითნებობისგან ინსტიტუტები დაიცავენ.
ვარდების რევოლუციის შემდეგ სასამართლო სისტემიდან კორუფციის აღმოფხვრის მიუხედავად, დამოუკიდებლობის მოპოვებიდან დღემდე დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლოს ტრადიციის ჩამოყალიბება ვერ მოხერხდა.
მართლმსაჯულებაზე პოლიტიკური გავლენის პრობლემამ ბოლო რამდენიმე წელია აქამდე არნახულ მასშტაბებს მიაღწია, რის გამოც შეერთებული შტატების სახელმწიფო დეპარტამენტმა სასამართლო კლანის 4 წარჩინებულ წევრს პერსონალური სანქციები დაუწესა.
გამოსავალი:
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს არსებითი გაფართოება სისხლის სამართლის ყველა და სამოქალაქო სამართლის საქმეთა ნაწილზე, უმაღლეს ინსტანციებში უცხოელი მოსამართლეების მოწვევა
აღწერილი პრობლემა შეიძლება გადაიჭრას ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განსჯადობის არსებითად გაფართოებით. განსჯადობა გავრცელდება სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებულ ყველა დანაშაულზე, ადმინისტრაციულ სამართლებრივ დავებზე, სამოქალაქო დავებზე, რომლის ღირებულებაც აღემატება ერთ სულ მოსახლეზე მშპ-ს მოცულობას და ისეთ დავებზე, რომელშიც ერთ–ერთი მხარე მედია, პოლიტიკური პარტია, არასამთავრობო ორგანიზაცია, საგანმანათლებლო დაწესებულება ან რელიგიური გაერთიანებაა.
ნაფიცი მსაჯულების ინსტიტუტი არსებითად გადაჭრის სასამართლოსადმი უნდობლობის პრობლემას, რადგან მოქალაქეები თავად მიიღებენ მონაწილეობას მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში. მსაჯულთა შერჩევის წესის გათვალისწინებით, ნებისმიერი დაინტერესებული პირისთვის მნიშვნელოვნად გართულდება ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოზე გავლენის მოხდენა. ადამიანებს გაუჩნდებათ სისტემის მიმართ ნდობა, რადგან მათ საქმეს განსჯიან არა ხელისუფლების მორჩილი მოსამართლეები, არამედ რიგითი მოქალაქეები.
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს პირობებში, პოლიტიკური ხელისუფლება მორჩილ მოსამართლეთა მეშვეობით გავლენას ვეღარ მოახდენს დემოკრატიისთვის სასიცოცხლო ინსტიტუტებზე. მოქალაქეები გაიღრმავებენ ცოდნას მათი უფლებების, კანონისა და სამართლებრივი პროცესების შესახებ, რაც დაეხმარება მათ მოქალაქეობრივი უფლებებისა და მოვალეობების უკეთ გაცნობიერებაში.
დამოუკიდებელი მართლმსაჯულების ტრადიციის ღრმა დეფიციტის გათვალისწინებით, ნაფიც მსაჯულთა ინსტიტუტის არსებითად გაფართოების გარდა, მნიშვნელოვანია საქართველომ დაიხმაროს იმ ქვეყნების გამოცდილება, რომელთაც დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი მართლმსაჯულების ხანგრძლივი ტრადიცია და ისტორია აქვთ. ასეთია ამერიკის შეერთებული შტატები.
აშშ-ს უკვე საუკუნეების მანძილზე აქვს ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი და მოწინავე მართლმსაჯულების სისტემა. დღეს, მსოფლიოს მასშტაბით, ყველაზე შემოსავლიანი ათი იურიდიული ფირმიდან ცხრა ამერიკულია, ერთი კი ბრიტანული, ხოლო 100 იურიდიული ფირმიდან 78 ამერიკულია. ამასთან, ამერიკა მსოფლიო მასშტაბით იურიდიული განათლების მისაღებად საუკეთესო ქვეყანაა. კერძოდ, 2022 წლის მონაცემებით, სამართლის მიმათულებით მსოფლიოში ათი საუკეთესო უნივერსიტეტიდან შვიდი ამერიკულია .
დამოუკიდებელი მართლმსაჯულების ხანგრძლივი ისტორიისა და უმაღლესი იურიდიული განათლების მოწინავე ხარისხის გათვალისწინებით, ნორმალური სასამართლო ტრადიციის შესაქმნელად, აუცილებელია ამერიკული გამოცდილების დანერგვა საქართველოში.
ჩვენი ხედვით, სასამართლოს ზედა ინსტანციებში ამერიკელი მოსამართლეები უნდა მოვიწვიოთ, რათა მათი უშუალო ჩართულობით დავიწყებას მიეცეს მანკიერი საბჭოთა სასამართლო და საფუძველი ჩაეყაროს ცივილიზებულ, მიუკერძოებელ სასამართლოს.
კვალიფიციური ამერიკელი მოსამართლეები არ მოექცევიან პოლიტიკური ხელისუფლების ზეწოლის ქვეშ, მიუკერძოებლად განახორციელებენ მართლმსაჯულებას, მიიღებენ კანონიერ და დასაბუთებულ გადაწყვეტილებებს. სასამართლო რეფორმის ფუნდამენტის გასამყარებლად და დამოუკიდებელი სასამართლოს ტრადიციის დასანერგად, მნიშვნელოვანია, რომ ამერიკელ მოსამართლეებს მანდატი რამდენიმე ათწლეულით გადაეცეთ.
გარდა ამისა, ზედა ინსტანციებში სამართალწარმოებისას გამოყენებული იქნება ყველაზე ინკლუზიური ენა – ინგლისური, რომელიც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს, ევროკავშირის, ევროსაბჭოს, გაეროს, ასევე სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების, საერთაშორისო სასამართლოებისა და არბიტრაჟების ოფიციალური ენაა.
პრობლემა 2
სასამართლოს გადატვირთულობა და საქმეთა გაჭიანურება
საქართველოში ბოლო წლების ერთ-ერთი უმთავრესი პრობლემა სასამართლო სისტემის გადატვირთულობაა, რომელიც აფერხებს ეფექტიანი მართლმსაჯულების განხორციელებას. საქმეთა გაჭიანურების ტენდენცია საზოგადოებას ართმევს შესაძლებლობას, ისარგებლოს დროული და ხარისხიანი მართლმსაჯულებით.
სასამართლოში საქმეთა გადატვირთულობის ერთ-ერთ მთავარი მიზეზი, ტექნიკურ ხარვეზებთან ერთად (იხ. პრობლემა 2.5), ადამიანური რესურსის, კერძოდ, კი სამოქალაქო სამართლის პროფილის მოსამართლეთა არასაკმარისი რაოდენობაა. შედეგად, კერძო პირთა შორის დავების განხილვა ჭიანურდება.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2016-2019 წლის სტატისტიკის თანახმად, წლიდან წლამდე იმატებს განსახილველი საქმეების ნაშთი. ადამიანური რესურსის ნაკლებობის გამო მოსამართლეები ვერ ახერხებენ საანგარიშო წლის განმავლობაში შესული საქმეების სრულად განხილვას. აქედან გამომდინარე, დარჩენილი საქმეები გადადის შემდგომ წელზე და ემატება სასამართლოში შესულ საქმეთა ახალ ნაკადს. ეს ციკლი გრძელდება ყოველ წელს და მუდმივად იზრდება განსახილველი საქმეების რაოდენობა.
რაც შეეხება უშუალოდ საქალაქო და რაიონული სასამართლოების დატვირთულობას – განსახილველი საქმეების ნახევარზე მეტი თბილისის საქალაქო სასამართლოში შედის. შესაბამისად, საქმეთა რაოდენობის კუთხით ყველაზე დატვირთული ეს სასამართლოა, სადაც დღევანდელი მდგომარეობით სამოქალაქო სამართლის პროფილის 60 მოსამართლე მუშაობს. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გარდა, ყველაზე დატვირთულია იმერეთის და აჭარის სასამართლოები, სადაც განსახილველი საქმეების 9-12% შედის. მიუხედავად იმისა, რომ თბილისის, ქუთაისის და ბათუმის საქალაქო სასამართლოებში ყველაზე მეტი მოსამართლე მუშაობს, მათი რაოდენობა მაინც არ არის საკმარისი, რადგან ყოველწლიურად იზრდება ამ სასამართლოებში დაუმთავრებელ საქმეთა რიცხვი.
გამოსავალი:
პირველ ინსტანციაში სამოქალაქო სამართლის პროფილის მოსამართლეთა რაოდენობის გაორმაგება (200-მდე), სისხლის და ადმინისტრაციული სამართლის მოსამართლეთა რაოდენობის გაზრდა (140-მდე), არბიტრაჟის, როგორც დავის გადაწყვეტის ალტერნატიული საშუალების გამოყენების ხელშეწყობა.
სასამართლოს განსატვირთად, პირველ ინსტანციაში სამოქალაქო სამართლის პროფილის მიმართულებით მოსამართლეთა რაოდენობა უნდა გაორმაგდეს და გახდეს 200, სისხლის სამართლის და ადმინისტრაციული სამართლის მიმართულებით კი უნდა გაიზარდოს 40-40-ით და გახდება 70-70.
სასამართლოს განტვირთვის ერთ-ერთი ეფექტური საშუალება საარბიტრაჟო წარმოებაა. არბიტრაჟი არის დავის გადაწყვეტის ალტერნატიული საშუალება, სახელმწიფოსგან დამოუკიდებელი მექანიზმი, რომელსაც კერძო სექტორი ქმნის და აქვს განხილვის საკუთარი წესები. საარბიტრაჟო ტრიბუნალი განიხილავს პირთა თანასწორობაზე დამყარებულ, კერძო ხასიათის ქონებრივ დავებს, თუმცა მას იშვიათად მიმართავენ საქართველოში, რადგან გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულების პროცესი უაღრესად პრობლემურია.
საარბიტრაჟო განხილვის წასახალისებლად, საქართველოში მიღებული საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულების პროცედურა უნდა განახორციელონ პირველი ინსტანციის მოსამართლეებმა, საქართველოს ფარგლებს გარეთ მიღებული საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა-აღსრულების პროცედურა კი მეორე ინსტანციის მოსამართლეებმა.
საპენსიო რეფორმა
საპენსიო სისტემა
პრობლემა 1
მოქალაქეებისთვის და დამსაქმებლებისთვის საგადასახადო ტვირთის ზრდა, მოქალაქის აქტივების მთავრობის და ბიუროკრატიის მიერ არაეფექტურად გამოყენება ან გაფლანგვა, საპენსიო დანაზოგის განკარგვის შეზღუდვა.
არსებული სავალდებულო დაგროვებითი საპენსიო სისტემით მაღალია რისკი, რომ კორუფციისა და არაკომპეტენტურობის გამო მოქალაქეთა დანაზოგმა საბჭოთა ანაბრების ბედი გაიზიაროს და დაიკარგოს ან უკეთეს შემთხვევაში, წლების შემდეგ დაზოგილი თანხის მსყიდველობითუნარიანობა არსებითად შემცირებული იყოს.
სავალდებულო საპენსიო ფონდის რეფორმამ ძირითადად დასაქმებულთათვის შემოსავლის შემცირება გამოიწვია – დამსაქმებელთა მნიშვნელოვანმა ნაწილმა საგადასახადო ხარჯი დასაქმებულთა ხელფასის ხარჯზე აინაზღაურა.
საგადასახადო ტვირთის ზრდამ დამსაქმებლებს შეუმცირა როგორც ახალი თანამშრომლების აყვანის, ასევე არსებული თანამშრომლებისთვის ანაზღაურების ზრდის სტიმული. რიგ შემთხვევებში, საგადასახადო ტვირთის ზრდის გამო, დამსაქმებლებს თანამშრომლების გათავისუფლებაც უწევთ.
გამოსავალი:
ნებაყოფლობითი დაგროვებითი საპენსიო სისტემა
საქართველოს ნებისმიერ მოქალაქეს უნდა ჰქონდეს უფლება, ნებაყოფლობით ჩაერთოს დაგროვებით საპენსიო სქემაში, თავად განსაზღვროს, რომელ კერძო საპენსიო ფონდში უნდა დანაზოგის გაკეთება და თავად განსაზღვროს შესატანი თანხის რაოდენობაც. მოქალაქეს ნებისმიერ დროს უნდა შეეძლოს საპენსიო სქემით დაგროვებული თანხის განკარგვა.
ფედერალისტების შემოთავაზებული რეფორმით, მოქალაქეებს, ისევე როგორც მათ დამსაქმებელს, საპენსიო დანაზოგი გამოექვითებათ საშემოსავლო გადასახადიდან. შედეგად, არც დასაქმებულის და არც დამსაქმებლის საგადასახადო ტვირთი არ გაიზრდება, მეტიც, ეს საგადასახადო შეღავათი მოქალაქეებს საპენსიო დანაზოგის დაგროვების სტიმულს მისცემს.
რაც მთავარია, მოქალაქე თავად გადაწყვეტს, რომელ კერძო ფონდში დააბანდოს თავისი პენსია და რამხელა რისკი გასწიოს მისი დაბანდებისას, მთავრობის და ცენტრალური ბიუროკრატიის ნაცვლად.
უსაფრთხოება
უსაფრთხოების სამსახურები
პრობლემა 1
საქართველოს უსაფრთხოების სამსახურებს მთავრობა რეპრესიული პოლიტიკის გასატარებლად იყენებს
საქართველოს უსაფრთხოების სამსახურებისთვის სამართალდამცავი სტრუქტურების უფლებამოსილებების მინიჭება ზრდის ძალაუფლების გადაჭარბების და ბოროტად გამოყენების რისკს. ამჟამინდელი კანონმდებლობით, უსაფრთხოების სამსახურს აქვს საგამოძიებო ფუნქცია – დანაშაულის ჩადენაში ბრალდებულ და დამნაშავე პირთა ძებნა-გამოძიების, დაკავებისა და დანაშაულზე დაკავებულ პირთა დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსების უფლება. ეს ზრდის ძალაუფლების გადამეტებისა და მოქალაქეთა უფლებების დარღვევის რისკებს.
გამოსავალი:
უსაფრთხოების სამსახურებისთვის სამართალდამცავი სტრუქტურების უფლებამოსილებების შეზღუდვა
ძალაუფლების ჭარბი კონცენტრაციისა და ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების სისტემურად შესაზღუდად უსაფრთხოების სამსახურებს უნდა ჩამოერთვათ ან მნიშვნელოვნად შეეზღუდოთ აღმასრულებელი ძალაუფლება და დაევალოთ სამართალდამცავ ორგანოებთან თანამშრომლობა. ამ რეფორმით უსაფრთხოების სამსახურების მთავარი ფუნქცია, ერთი მხრივ, სადაზვერვო ინფორმაციის შეგროვება, ანალიზი და მათი შესაბამისი სამსახურებისთვის მიწოდება, ხოლო მეორე მხრივ, საერთაშორისო ოპერაციების წარმოება იქნება. ამასთან, ძალაუფლების გადაჭარბებისა და ბოროტად გამოყენების რისკების გათვალისწინებით, აღნიშნული სადაზრვერვო ინფორმაციის სასამართლოში მტკიცებულებად გამოყენება უნდა შეიზღუდოს.
პრობლემა 2
უსაფრთხოების სამსახურების არაეფექტიანობა
ერთ სტრუქტურაში ძალაუფლების ჭარბი კონცენტრაცია, არასაკმარისი გამჭვირვალობის პირობებში, არა მხოლოდ ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების რისკებს ზრდის, არამედ დაზვერვის სისტემის ეფექტიანობასაც ძირს უთხრის.
უსაფრთხოების ერთ სტრუქტურაში ძალაუფლების ჭარბი ცენტრალიზება ართულებს სადაზვერვო მასალის შეგროვებისა და ანალიზის პროცესს, რაც, თავის მხრივ, სადაზვერვო ინფორმაციის ნაკლოვანებას განაპირობებს და მნიშვნელოვანი შესაძლებლობების ხელიდან გაშვებისა და არაადეკვატური საპასუხო ქმედებების რისკს ქმნის.
არაეფექტური ბიუროკრატიული პროცესის გათვალისწინებით, დიდ ორგანიზაციებს აკლიათ მოქნილობა და დროული რეაგირების რესურსი.
გამოსავალი:
ეფექტური სადაზვერვო სამსახურის უზრუნველყოფა სტრუქტურის თემატურად დაყოფისა და სადაზვერვო პროდუქტების დივერსიფიკაციის გზით
არსებული თავკომბალა სისტემა უნდა ჩანაცვლდეს შემდეგი ექვსი სააგენტოთი: საგარეო დაზვერვა, კონტრდაზვერვა, სამხედრო დაზვერვა, ანტი-ტერორისტული, ძალადობრივი ჯგუფებისგან სამოქალაქო თავისუფლებების დაცვისა და საერთაშორისო ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლის სააგენტოები.
თითოეულ სააგენტოს უნდა ჰყავდეს ხელმძღვანელი, რომელიც შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაექვემდებარება. შედეგად, გამიჯნული იქნება პოლიტიკური და ტექნიკური თანამდებობები. მინისტრი ანგარიშვალდებული იქნება პარლამენტთან და მიიღებს მონაწილეობას უსაფრთხოების სამსახურების პოლიტიკის დაგეგმვაში, ხოლო სააგენტოების უშუალო ხელმძღვანელებს ანალიტიკური და ოპერაციული დავალებების შესრულება დაევალებათ.
არსებული სისტემის პროფილური სააგენტოებით ჩანაცვლებით, გაიზრდება უსაფრთხოების სამსახურების ეფექტიანობა. თითოეულ სააგენტოს ექნება მკაფიო, გამოკვეთილი ამოცანები, რაც რესურსისა და ძალისხმევის ეფექტურ გამოყენებას შეუწყობს ხელს.
დაზვერვის ინფორმაციის წყაროების ამგვარი დივერსიფიკაციით ჩვენ მივაღწევთ ნაკლებად პოლიტიზირებულ და მეტად დაბალანსებულ უსაფრთხოების სისტემას.
თავდაცვა
ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობა
პრობლემა 1
არასაკმარისი თავდაცვის ბიუჯეტი, რეგიონში ყველაზე სუსტი თავდაცვის სისტემა
დღეს საქართველო თავდაცვისუნარიანობის თვალსაზრისით რეგიონში ყველაზე სუსტ მდგომარეობაშია. საქართველო არა მხოლოდ რუსეთსა და თურქეთს, არამედ სომხეთსა და აზერბაიჯანს ჩამოუვარდება ცოცხალი ძალის, თავდაცვის ბიუჯეტის, არტილერიის, ტანკების, საბრძოლო თვითმფრინავებისა თუ ჰაერსაწინააღმდეგო სისტემების რაოდენობით.
ამასთან, პრობლემურია თავდაცვის არსებული ბიუჯეტის ხარჯვაც, რომლის 90%-იც სამსახურებრივი, წოდებრივი სარგოსა და სახელფასო დანამატებში იხარჯება, შესაბამისად, მცირე რესურსი რჩება არმიის გადაიარაღებისთვის და თანამედროვე სამხედრო ტექნიკის შესაძენად.
გამოსავალი:
საქართველოს თავდაცვის ბიუჯეტის გაზრდა მშპ-ის 6%-მდე და საყოველთაო სარეზერვო სისტემის რეფორმა.
თავდაცვის კონცეფციის შესამუშავებლად ჩვენ მაგალითად ავიღეთ ფინეთი, რომელიც არა იდენტური, თუმცა შედარებადი საფრთხის წინაშე იდგა საბჭოთა რუსეთის სახით.
ჩვენი ხედვით, საქართველოს თავდაცვის ბიუჯეტი უნდა გაიზარდოს მშპ-ის 6%-მდე, 2,5 მილიარდ დოლარამდე, თუმცა მხოლოდ ეს საკმარისი არ იქნება ვითარების შემოსაბრუნებლად.
არსებული სავალდებულო სამხედრო გაწვევის სისტემის ნაცვლად უნდა გატარდეს სამართლიანი, საყოველთაო სარეზერვო სისტემის რეფორმა, რომელიც თავდაცვის სისტემების მდგრადი განვითარების შესაძლებლობას მოგვცემს.
საქართველოს ყველა მოქალაქეს, რომელიც შემთხვევითი პრინციპით შეირჩევა, განურჩევლად რელიგიური კუთვნილებისა, ექნება ვალდებულება, ჩაერთოს ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის გამტკიცებაში.
ეროვნულ რეზერვში მოქალაქეები სამთვიან საბაზისო წრთვნას გაივლიან და გადამზადებაში დახარჯულ დროს მათ სახელმწიფო აუნაზღაურებს.
სისტემა წელიწადში არაუმეტეს 10,000 რეზერვისტს გადაამზადებს, საბოლოოდ ეროვნულმა რეზერვმა მოსახლეობის 5-დან 8%-მდე პერსონალი უნდა მოიცვას.
პრობლემა 2
ალტერნატიული სამხედრო სამსახურის ბუნდოვანება
დღევანდელი კანონმდებლობით, მოქალაქე, რომელსაც რელიგიური მრწამსი ძალის გამოყენებას უკრძალავს, ალტერნატიულ სამხედრო სამსახურს გადის, თუმცა კანონი არ აზუსტებს ალტერნატიული სამხედრო სამსახურის ფორმას და შინაარსს, რაც უთანასწორო მდგომარეობაში აყენებს რელიგიური და არარელიგიური მრწამსის მქონე მოქალაქეებს (მაგ. პაციფიზმი).
გამოსავალი:
ეროვნული რეზერვის სისტემაში მონაწილეობისგან თავის არიდების საფუძვლების მკაცრად განსაზღვრა
თუ მოქალაქეს რელიგიური თუ არარელიგიური მრწამსი ძალის გამოყენებას უკრძალავს, მან უნდა გაიაროს იმგვარი ალტერნატიული სამსახური, რომელიც ღირებული და აუცილებელია ქვეყნის თავდაცვითუნარიანობისთვის.
ასეთია: სანიტარი, საინჟინრო, მეხანძრის, სამაშველო სამსახური და ა.შ.
იმისთვის, რომ ეროვნულ რეზერვში გაწვევისგან თავის არიდების არაკეთილსინდისიერი მცდელობებისგან თავი დავიზღვიოთ, სისტემა უნდა ითვალისწინებდეს მოქალაქის მხოლოდ იმგვარ მდგომარეობას, როგორიცაა სამედიცინო გამონაკლისი, მენტალური ჯანმრთელობის პრობლემა და სხვა ნებისმიერი ლეგიტიმური მიზეზი, რომლებიც მოქალაქეს რეზერვში ეფეტური მსახურების შესაძლებლობას ართმევს.
საბანკო რეგულაციები
დედოლარიზაციის ინსტრუმენტები
პრობლემა 1
რეგულაციები დოლარის გამოყენების შესაზღუდად
საბანკო პროდუქტებზე დაწესებული რეგულაციებით აკრძალულია უცხოურ ვალუტაში 200 000 ლარზე ნაკლები მოცულობის სესხების გაცემა. ასევე შეზღუდულია დასაბუთებული შემოსავალის გარეშე დაკრედიტება (სესხებისა და კრედიტების გაცემა). ამასთანავე დასწედა სესხის მომსახურების კოეფიციენტების ლიმიტები და სესხის ვადები – 1500 ლარამდე წმინდა შემოსავლის დროს სესხის ყოველთვიური მომსახურების მაქსიმალური ლიმიტად დადგინდა 25%, 1500 ლარზე მეტი წმინდა შემოსავლის დროს სესხის მომსახურების ყოველთვიური მაქსიმალური ლიმიტი 50% გახდა, სამომხმარებლო სესხის მაქსიმალურ ვადად 3 წელი, ხოლო (უცხოურ ვალუტაში) იპოთეკური სესხის მაქსიმალურ ვადა 10 წელი განისაზღვრა.
შედეგად მცირე ბიზნესისა და დაბალშემოსავლიანი ფიზიკური პირების დაკრედიტების ხელმისაწვდომობა შეზღუდულია. ეროვნულ ვალუტაში გაცემული სესხი მაღალ საპროცენტო განაკვეთს და სასესხო შეთანხმების არასტაბილურ პირობებს (ცვლადი საპროცენტო განაკვეთი, მიბმული რეფინანსირების განაკვეთზე) გულისხმობს. მთელ რიგ შემთხვევებში შეუძლებელია სესხის გამცემმა შესთავაზოს მომხმარებელს საკრედიტო რესურსი მისთვის სასურველ სხვადასხვა ვალუტაში. ხელს უშლის არასტაბილური/არარეგულარული ფინანსური შემოსავლის მქონე/მიმღებ პირებს ჰქონდეთ წვდომა საკრედიტო რესურსებზე. გაძვირებული და გართულებულია ფინანსური ტრანზაქციები, რაც დამატებითი წნეხია მომხმარებლისთვისაც და ფინანსური ინსტიტუტისთვისაც.
გამოსავალი:
ფინანსური თავისუფლების დებულების შემოღება, რომელიც ეკონომიკური თავისუფლების აქტის შემადგენელი ნაწილი იქნება.
ფულად-საკრედიტო ბაზარი სახელმწიფო რეგულატორული წნეხისგან უნდა გათავისუფლდეს და ამ გზით ფინანსურ ბაზარზე მოქმედ მეწარმეებსა და მათი სერვისების/პროდუქტების მომხმარებლებს ინდივიდუალური ეკონომიკური ინტერესების თავისუფალი განხორციელების შესაძლებლობა უნდა მიეცეთ. ამასთან ერთად, სახელმწიფოს ან/და მარეგულირებელი სტრუქტურების მიერ სამომავლოდ მიღებული რეგულაციებისგან დამცავი მექანიზმი უნდა შეიქმნას. ასევე აუცილებელია საკრედიტო პროდუქტებსა და სერვისებზე, როგორც ლარში ისე უცხოურ ვალუტაში, საპროცენტო განაკვეთსა და სხვა პარამეტრებზე (ვადა, მოცულობა, უზრუნველყოფის ტიპი და სხვ.) შეზღუდვების მოხსნა. საფინანსო ინსტიტუტებს უნდა ჰქონდეთ ავტონომიურობის გარანტია და ისინი დაცულები უნდა იყვნენ სამომავლო პოლიტიკური თუ საგადასახადო წნეხისგან.
დამატებით, აუცილებელია საკრედიტო ტრანზაქციებში ვალუტის არჩევის თავისუფლების უზრუნველყოფაც. ამისათვის უნდა გაუქმდეს: უცხოურ ვალუტაში გაცემული კრედიტების 200 000 ლარიანი ქვედა ზღვარი; დასაბუთებული შემოსავლის გარეშე სესხის გაცემაზე შეზღუდვა – საფინანსო ინსტიტუტმა დამოუკიდებლად უნდა მიიღოს გადაწყვეტილება დააკრედიტების კრიტერიუმების თაობაზე და სებ-ის მიერ დაწესებული რეგულაციები სესხის მომსახურების კოეფიციენტზე და სესხის ვადის ზედა ზღვარზე და თავად საფინანსო ინსტიტუტმა განსაზღვროს მომხმარებლის და რისკების შესწავლის შემდეგ.
პრობლემა 1.2
განსხვავებული სარეზერვო მოთხოვნა დეპოზიტებზე ლარსა და უცხოურ ვალუტაში
ლარში მოზიდულ რესურსზე სარეზერვო მოთხოვნა 5%-ია, ხოლო უცხოურ ვალუტაში 10%დან 25%-მდე, რაც დამოკიდებულია ცალკეული საფინანსო ინსტიტუტის დეპოზიტების დოლარიზაციის ხარისხზე. მსგავსი პოლიტიკა დოლარში სესხების გაცემის მომგებიანობას ამცირებს, ამიტომ საპასუხოდ ბანკი ან საერთოდ არ გასცემს ასეთ სესხს, ან გასცემს, თუმცა მაღალ პროცენტში. პარალელურად, ბანკებს დოლარის დეპოზიტების საჭიროებაც უმცირდებათ.
გამოსავალი:
ლარსა და უცხოურ ვალუტაში განსხვავებული სარეზერვო მოთხოვნის გაუქმება
აუცილებელია ლარსა და უცხოურ ვალუტაში განსხვავებული სარეზერვო მოთხოვნის გაუქმება. რეგულატორი, ამ შემთხვევაში სებ-ი, არ უნდა ქმნიდეს ლარიზაციის ხელოვნურ სტიმულებს.
პრობლემა 1.3
ლარსა და უცხოურ ვალუტაში განსხვავებული სარეზერვო მოთხოვნის გაუქმება
სებ-ის პოლიტიკა აძვირებს დოლარს, რაც დამატებით ამცირებს დოლარის სესხების
მიმზიდველობას.
გამოსავალი:
ეროვნული ბანკის გაუქმებით აღნიშნული პრობლემა დაკარგავს აქტუალობას.
პრობლემა 2
ონლაინ სესხების რეგულირება
ბანკებისათვის, მიკროსაფინანსოებისა და ონლაინ გამსესხებლებისათვის სესხებზე მაქსიმალური ეფექტური საპროცენტო განაკვეთი 50%-ით განისაზღვრა, რამაც ონლაინ სესხების ბიზნეს მოდელიფაქტობრივად ჩამოშალა.
გამოსავალი:
ფინანსური ინსტიტუტი თავისუფალი უნდა იყოს საბანკო კრედიტის გაცემის ფორმისა და პირობების განსაზღვრაში. აღნიშნული ჩანაწერი გათვალისწინებულ იქნას ფინანსური თავისუფლების დებულებაში.
პრობლემა 3
საქართველო არ არის მიმზდიველი უცხოური ფინანსური ინსტიტუტებისთვის
გამოსავალი:
უცხოური ფინანსური ინსტიტუტების ლიცენზირების პროცედურების გამარტივება
OECD-ის წევრ ქვეყნებში ლიცენზიის მქონე ნებისმიერ ფინანსურ ინსტიტუტს უფლება უნდა მიეცეთ უფლება გამარტივებული წესით შემოვიდნენ საქართველოს ბაზარზე (ელექტრონული აპლიკაციის/განაცხადის ფორმის საფუძველზე). რა თქმა უნდა, საქართველოს საინვესტიციო მიმზიდველობის გაუმჯობესება მხოლოდ ფინანსური ინსტიტუტების ლიცენზირების პროცედურების გამარტივების შედეგად არ მიიღწევა. ფუნდამენტურად მნიშვნელოვანია: დამოუკიდებელი, მიუკერძოებელი მართლმსაჯულების სისტემა და ლიბერალური ეკონომიკური და ფისკალური რეფორმების გატარება.
მონეტარული პოლიტიკა
სასურველი სავალუტო მოწყობა საქართველოსთვის
პრობლემა 1
არასტაბილური ეროვნული ვალუტა და დაბალი სანდოობა
არასტაბილური და დაბალი სანდოობის ეროვნული ვალუტის ფონზე, არსებობს უცხოური ვალუტის ოპერაციების ეროვნულ ვალუტაში განხორციელების ვალდებულება, რაც ზრდის ტრანზაქციულ დანახარჯებს და ასევე, სავალურო რისკებსაც შეიცავს.
გამოსავალი:
მულტისავალუტო სისტემის შემოღება
მულტივისავალუტო სისტემის დროს ადამიანებს აქვთ თავისუფლება აირჩიონ თუ რომელი ვალუტა გამოიყენონ ამა თუ იმ ტრანზაქციის დროს. ეს სისტემა ყველაზე მეტად არის მორგებული ინდივიდების კონკრეტულ საჭიროებებზე, რადგან ყველას აქვს შესაძლებლობა იმ ვალუტაში განახორციელოს ანგარიშსწორება, რომელიც კონკრეტულ სიტუაციაში მისთვის უფრო მომგებიანია.
მულტისავალუტო სისტემის შემოღებით, საქართველოს ტერიტორიაზე ნებადართული იქნება ნებისმიერი უცხოური ვალუტის გამოყენება, როგორც გადახდის კანონიერი საშუალება. ტრანზაქციების უცხოურ ვალუტაში შესრულება კონსტიტუციით უნდა იქნას გარანტირებული, ეროვნული ვალუტა გაუქმდეს და სახელმწიფო ბიუჯეტი დოლარში დაიგეგმოს.
პრობლემა 2
საქართველოს ეროვნული ბანკი - პოლიტიზირებული ინსტიტუტი
ეროვნული ბანკი საქართველოში ცენტრალური ხელისუფლების გავლენის ინსტრუმენტად გამოიყენება.
ხელიუსფლება ხშირად ცენტრალურ ბანკს წინასაარჩევნოდ ეროვნული ვალუტის სასურველი მაჩვენებლის შესანარჩუნებლად იყენებს, რისთვისაც ეროვნული ბანკი დოლარის რეზერვებს ყიდის მიუხედავად იმისა, რომ ფისკალური სტაბილურობისთვის ეს მიზანშეწონილი არ არის.
ეროვნული ბანკის პოლიტიზების ყველაზე კაშკაშა მაგალითი ვიხილეთ ყოფილი გენერალური პროკურორის, ფარცხალაძის მიმართ შეერთებული შტატების სანქციების დაწესების შემდეგ, როდესაც ეროვნული ბანკის პრეზიდენტმა ნათია თურნავამ ფარცხალაძისთვის სანქციების თავიდან ასარიდებლად საგამონაკლისო გადაწყვეტილება მიიღო და ქვეყნის საბანკო სისტემა რისკის ქვეშ დააყენა.
გამოსავალი:
ეროვნული ბანკის გაუქმება
ეროვნული ბანკი უნდა გაუქმდეს და მის ნაცვლად უნდა შეიქმნას ერთიანი რეგულატორი, რომელსაც ორი ძირითადი ფუნქცია ექნება – საფინანსო სექტორისა და ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ზედამხედველობა.
რელიგიური ქონების რესტიტუცია
რელიგიური ქონების რესტიტუცია
პრობლემა 1
რელიგიურ უმცირესობებს ისტორიული სალოცავები ბოლშევიკების მიერ მათი კონფისკაციის შემდეგ საკუთრებაში არ დაბრუნებიათ.
1921 წლიდან, საბჭოთა ტოტალიტარულმა რეჟიმმა საქართველოში რელიგიურ ჯგუფებს: მართლმადიდებელ, კათოლიკე, ლუთერულ, სომხურ სამოციქულო ეკლესიებს, იუდეურ და მუსლიმურ თემებს რელიგიური ქონების უდიდესი ნაწილი ჩამოართვა. ბოლშევიკებმა საკულტო ნაგებობების ნაწილი გაანადგურეს, ნაწილს კი დანიშნულება შეუცვალეს.
საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, შენარჩუნებული ისტორიული ქონება სრულად მხოლოდ მართლმადიდებელ ეკლესიას დაუბრუნდა. სხვა რელიგიური ჯგუფები კი წლებია ვერ იბრუნებენ უფლებას, გამოიყენონ თავიანთი ისტორიული საკულტო ნაგებობების უდიდესი ნაწილი. დღესდღეობით, მათი ნაწილი სახელმწიფო საკუთრებაშია. ნაწილი კი, საქართველოს საპატრიარქოს მიერ არის მითვისებული.
წლების განმავლობაში, საკულტო ნაგებობებს ეცვლებათ იერსახე. ნადგურდება და ინგრევა ისტორიული ქონების ნაწილი. საქართველოს მოქალაქეებს მათ ტაძრებში წირვა-ლოცვის აღსრულების შესაძლებლობა არ ეძლევათ.
გამოსავალი:
ფედერალისტები რესტიტუციის პოლიტიკას გაატარებს.
საქართველოში უნდა გატარდეს რესტიტუციის პოლიტიკა. ქართველ კათოლიკეებს, მუსლიმებს, იუდეველებს, სომეხთა სამოციქულო ეკლესიის წევრებს თუ ლუთერელებს უნდა დავუბრუნოთ შენარჩუნებული საკულტო ნაგებობები, რომელიც მათ ბოლშევიკებმა საქართველოს ოკუპაციის და ანექსიის შემდეგ წაართვა.
რესტიტუციის პოლიტიკის გატარებისთვის ჩვენ გავიზიარებთ აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების გამოცდილებას:
ისტორიული, რელიგიური ქონების რესტიტუციისთვის განისაზღვროს მკაფიო და ნათელი პროცედურები.
რესტიტუციის სახედ განსაზღვრული იყო როგორც ჩამორთმეული ქონების დაბრუნება, ისევე მისი კომპენსაციის წესით ანაზღაურება;
ქონების დაბრუნების უფლებაზე მტკიცების ტვირთი დაეკისროს განმცხადებელს. უზრუნველვყოფთ რელიგიური გაერთიანებების და მკვლევრების სრულ წვდომას საარქივო მასალებზე, რათა დაუბრკოლებლად შეძლონ მონაცემებისა და შესაბამისი დოკუმენტების შეგროვება მათი ისტორიულ ქონების შესახებ.